آن منحصر در ماهيت و تعيّن است « 1 » ، ولى تعيّن نسبتى است كه تحققى براى آن نيست ، و گرنه تعينات بىپايان تحقق مىيافتند ، و هر تعيّنى صفتى است مر آن‌چه را كه آن براى وى است و عين آن نيست ، و با اين كه عارض « 2 » است بدون معروض تحقق ندارد . سپس ( گوييم « 3 » : ) محل تعينات در افراد واحد است و مورد تعيّن در نفس خود غير متعيّن است و مطلق واحد است . سپس ( گوييم « 4 » : ) در مشرب ذوق ( مكاشفه ) حقايق اوصاف وجود ؛ يعنى وجودى كه جامع آنها است هستند ، از اين جهت بين حقايق جارى است ، چون عكس آن توقف موصوف بر تحقق صفت - به ويژه صفت مخصوص - را لازم مىآورد . 34 / 2 سپس حضرت شيخ قدس سره ( در رساله مفصحه ) گويد : و علومى است كه انسان در ادراكش مطلقا استقلالى ندارد . مانند ذات حق تعالى و حقايق اسماء و صفات او و كيفيت نسبت و اضافات گوناگون آن اسماء و صفات ، زيرا ( ادراك ) آن مراتب و مقامات بسيار بلند است ، و همين‌طور كيفيت و چگونگى ايجاد او و تعلق قدرتش به معلومات ( هم بلند است ) پس شناخت خواص و آثار به دست آمده از امتزاجات نيروهاى طبيعى ؛ و همين‌طور امتزاجات قواى فلكى و توجهات فرشتگان به نفوس بشرى و قواى سفلى و پائينى از محالات خرد است . و همين‌طور تعقل و ادراك صفات حق متعال در پهنهء فكر و انديشهء انسانى - از جهت اطلاق حقيقى آن - ناممكن است ، زيرا انسان - در مقام ادراك نظرى و به حسب نيروى فكر و انديشهء خويش - جز متعيّن را ادراك نمىكند ؛ و خداوند سبحان و اسماء او - در نفس خود - همانند آنها در تصوّر تصوّر كنندگان به وسيله افكارشان نمىباشد ، و شأن انسان در شناخت حقايق - در مقام تجردشان - مطلقا اين‌گونه است . 35 / 2 و از جمله امورى كه عقل در ادراكش استقلال و آزادى ندارد سرّ ترتيب طبقات عالم و خواص آن ؛ و سبب منحصر بودن هر جنس و نوع و صنفى در عدد ؛ و اختصاص آنها

--> ( 1 ) - البته اين جواب طبق نظر دسته‌اى از فلاسفه كه قائل به اصالت ماهيت‌اند ، مىباشد ، يعنى : اگر ماهيت موجود و لاموجود در خارج باشد . ( 2 ) - يعنى بر فرض اين كه تعيّن موجود در خارج باشد ، ناگزير ماهيت در آن موجود است ، چون وجودش عارض است و بدون معروضش محال است . ( 3 ) - تا اينجا مقام اثبات وجود ماهيت در خارج بود ، و از اينجا مقام اثبات وحدت آن است تا مطلوب كه وجود واحد بسيط است ثابت گردد . ( 4 ) - جواب از وجه دوم است براى نفى موجوديت معانى ، آن جا كه گفت : حقايق اگر يافت شوند . . .